1Τι είναι η αφυδάτωση

Αφυδάτωση σημαίνει ότι ο οργανισμός έχει χάσει περισσότερα υγρά από όσα έχει προσλάβει. Τα υγρά δεν χρειάζονται μόνο για να μην νιώθουμε δίψα. Είναι απαραίτητα για την κυκλοφορία του αίματος, τη ρύθμιση της θερμοκρασίας, τη λειτουργία των νεφρών, την πίεση, τους μυς, το νευρικό σύστημα και την ισορροπία ηλεκτρολυτών.

Το σώμα χάνει νερό καθημερινά με τα ούρα, τον ιδρώτα, την αναπνοή και τα κόπρανα. Το καλοκαίρι, οι απώλειες αυξάνονται επειδή το σώμα ιδρώνει περισσότερο για να αποβάλει θερμότητα. Αν η πρόσληψη υγρών δεν ακολουθήσει αυτή την απώλεια, μπορεί να εμφανιστούν συμπτώματα αφυδάτωσης.

Η ήπια αφυδάτωση συνήθως διορθώνεται με ξεκούραση, υγρά και αποφυγή ζέστης. Η μέτρια ή σοβαρή αφυδάτωση όμως μπορεί να επηρεάσει τη νεφρική λειτουργία, την αρτηριακή πίεση και τους ηλεκτρολύτες. Γι’ αυτό σε ορισμένες περιπτώσεις δεν αρκεί να πιούμε απλώς λίγο περισσότερο νερό.

2Γιατί συμβαίνει πιο συχνά το καλοκαίρι

Το καλοκαίρι συνδυάζει πολλούς παράγοντες που ευνοούν την αφυδάτωση. Η υψηλή θερμοκρασία αυξάνει την εφίδρωση. Η παραμονή στην παραλία ή σε εξωτερικούς χώρους κάνει τον οργανισμό να δουλεύει περισσότερο για να διατηρήσει σταθερή θερμοκρασία. Η άσκηση, το περπάτημα, το κολύμπι, η εργασία σε ζεστό περιβάλλον και τα ταξίδια μπορούν να αυξήσουν ακόμη περισσότερο τις απώλειες.

Στις διακοπές αλλάζουν επίσης οι συνήθειες. Πολλοί πίνουν λιγότερο νερό, τρώνε πιο αλμυρά ή πιο βαριά γεύματα, πίνουν περισσότερο αλκοόλ ή καφέ και κοιμούνται διαφορετικές ώρες. Το αλκοόλ ειδικά μπορεί να επιβαρύνει την ενυδάτωση και την κρίση, επειδή κάποιος μπορεί να μην αντιληφθεί εγκαίρως τα σημάδια εξάντλησης από τη ζέστη.

Η αφυδάτωση μπορεί επίσης να εμφανιστεί μετά από γαστρεντερίτιδα, διάρροια ή εμετούς. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο οργανισμός δεν χάνει μόνο νερό, αλλά συχνά και ηλεκτρολύτες. Αν τα συμπτώματα διαρκούν αρκετές ώρες ή ημέρες, η απώλεια μπορεί να γίνει σημαντική, ειδικά σε παιδιά, ηλικιωμένους ή ανθρώπους με χρόνια νοσήματα.

3Συμπτώματα ήπιας και σοβαρής αφυδάτωσης

Τα πρώτα συμπτώματα αφυδάτωσης μπορεί να είναι ήπια: δίψα, ξηροστομία, πονοκέφαλος, κόπωση, ζάλη, αδυναμία, σκουρόχρωμα ούρα και μειωμένη ούρηση. Μερικοί άνθρωποι περιγράφουν «βαρύ κεφάλι», μειωμένη συγκέντρωση, υπνηλία ή αίσθημα ότι δεν έχουν αντοχή.

Όταν η απώλεια υγρών είναι μεγαλύτερη, μπορεί να εμφανιστούν ταχυκαρδία, ορθοστατική ζάλη, κράμπες, ναυτία, έντονη αδυναμία, σύγχυση ή λιποθυμική τάση. Σε θερμική εξάντληση μπορεί να υπάρχουν έντονη εφίδρωση, πονοκέφαλος, ζάλη, αδυναμία, ναυτία, μυϊκές κράμπες και αυξημένη θερμοκρασία σώματος.

Σοβαρά σημεία είναι η σύγχυση, η απώλεια συνείδησης, η αδυναμία λήψης υγρών, οι επίμονοι εμετοί, η πολύ μειωμένη ούρηση, η πολύ έντονη αδυναμία ή η πολύ υψηλή θερμοκρασία. Σε αυτές τις περιπτώσεις η κατάσταση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται στο σπίτι χωρίς καθοδήγηση.

Στα παιδιά και στους ηλικιωμένους τα συμπτώματα μπορεί να μην είναι ξεκάθαρα. Ένα παιδί μπορεί να γίνει νωθρό ή ευερέθιστο, να έχει λιγότερα βρεγμένα πάνα ή να μην έχει δάκρυα. Ένας ηλικιωμένος μπορεί να εμφανίσει σύγχυση, υπνηλία, αστάθεια ή πτώση χωρίς να αναφέρει έντονη δίψα.

4Ηλεκτρολύτες: νάτριο, κάλιο και γιατί έχουν σημασία

Οι ηλεκτρολύτες είναι ουσίες που βρίσκονται στο αίμα και στα υγρά του σώματος και βοηθούν στη λειτουργία των μυών, των νεύρων, της καρδιάς και της ισορροπίας υγρών. Οι πιο συχνοί ηλεκτρολύτες που ελέγχονται εργαστηριακά είναι το νάτριο, το κάλιο, το χλώριο και τα διττανθρακικά. Σε ειδικές περιπτώσεις μπορεί να ελεγχθούν και μαγνήσιο, ασβέστιο ή φωσφόρος.

Το νάτριο σχετίζεται στενά με την ισορροπία νερού στον οργανισμό. Πολύ χαμηλό ή πολύ υψηλό νάτριο μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα όπως αδυναμία, σύγχυση, πονοκέφαλο ή νευρολογική επιβάρυνση. Το κάλιο είναι σημαντικό για μυς και καρδιακό ρυθμό. Διαταραχές καλίου μπορεί να σχετίζονται με μυϊκή αδυναμία, κράμπες ή αρρυθμικό αίσθημα.

Οι ηλεκτρολύτες μπορεί να διαταραχθούν μετά από έντονη εφίδρωση, διάρροια, εμετούς, λήψη διουρητικών, νεφρική νόσο ή υπερβολική πρόσληψη νερού χωρίς επαρκή άλατα σε ειδικές συνθήκες. Γι’ αυτό δεν είναι σωστό να παίρνει κάποιος τυχαία ηλεκτρολύτες ή μαγνήσιο χωρίς να ξέρει τι πραγματικά λείπει.

Οι κράμπες το καλοκαίρι δεν σημαίνουν πάντα έλλειψη μαγνησίου. Μπορεί να σχετίζονται με κόπωση, ιδρώτα, αλάτι, αφυδάτωση, φάρμακα ή έντονη δραστηριότητα. Όταν είναι έντονες, επαναλαμβανόμενες ή συνοδεύονται από αδυναμία και ζάλη, έχει μεγαλύτερη αξία να γίνει έλεγχος ηλεκτρολυτών και νεφρικής λειτουργίας.

5Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο

Ορισμένοι άνθρωποι είναι πιο ευάλωτοι στην αφυδάτωση και στις επιπλοκές της. Σε αυτούς ανήκουν οι ηλικιωμένοι, τα βρέφη και μικρά παιδιά, οι έγκυες, οι άνθρωποι με διαβήτη, νεφρική νόσο, καρδιαγγειακά προβλήματα, υπέρταση, άνοια ή περιορισμένη κινητικότητα. Μεγαλύτερη προσοχή χρειάζονται επίσης όσοι ζουν μόνοι ή δυσκολεύονται να φροντίσουν τον εαυτό τους σε καύσωνα.

Φάρμακα όπως διουρητικά, ορισμένα αντιυπερτασικά, καρδιολογικά φάρμακα και φάρμακα που επηρεάζουν νεφρική λειτουργία ή ισορροπία υγρών μπορεί να αυξήσουν την ανάγκη προσοχής. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ασθενής πρέπει να τα διακόψει μόνος του. Σημαίνει ότι σε καύσωνα ή σε συμπτώματα όπως ζάλη, λιποθυμική τάση ή έντονη αδυναμία πρέπει να επικοινωνήσει με γιατρό.

Άτομα που εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους, οδηγοί, αθλητές, εργαζόμενοι σε ζεστό περιβάλλον, άνθρωποι που κάνουν πεζοπορία ή έντονη άσκηση το καλοκαίρι έχουν επίσης αυξημένο κίνδυνο. Σε αυτούς, η πρόληψη είναι πιο σημαντική από την αντιμετώπιση αφού εμφανιστούν έντονα συμπτώματα.

6Αφυδάτωση, νεφρά και ούρα

Τα νεφρά είναι από τα πρώτα όργανα που επηρεάζονται όταν μειώνονται τα υγρά. Σε αφυδάτωση, ο οργανισμός προσπαθεί να κρατήσει νερό και τα ούρα γίνονται πιο συμπυκνωμένα. Γι’ αυτό τα σκουρόχρωμα ούρα και η μειωμένη ούρηση είναι συχνά σημάδια ανεπαρκούς ενυδάτωσης.

Η ουρία και η κρεατινίνη είναι βασικές εξετάσεις που βοηθούν στην εκτίμηση της νεφρικής λειτουργίας. Το eGFR δίνει μια πιο συνολική εκτίμηση της λειτουργίας των νεφρών, λαμβάνοντας υπόψη στοιχεία όπως ηλικία και φύλο. Σε αφυδάτωση, ειδικά όταν υπάρχει νεφρικό ιστορικό, διαβήτης ή λήψη φαρμάκων, αυτές οι εξετάσεις μπορεί να είναι σημαντικές.

Η γενική ούρων μπορεί επίσης να βοηθήσει. Μπορεί να δείξει ειδικό βάρος, κετόνες, λεύκωμα, γλυκόζη, αίμα ή ενδείξεις λοίμωξης. Δεν είναι εξέταση που «διαγιγνώσκει» μόνη της την αφυδάτωση, αλλά μαζί με το ιστορικό και τις εξετάσεις αίματος μπορεί να δώσει χρήσιμες πληροφορίες.

Αν υπάρχει τσούξιμο στην ούρηση, συχνουρία, πόνος χαμηλά στην κοιλιά, πυρετός ή πόνος στη μέση, τότε το θέμα μπορεί να μην είναι μόνο αφυδάτωση αλλά και ουρολοίμωξη ή άλλη ουρολογική κατάσταση. Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να χρειαστεί καλλιέργεια ούρων.

7Πότε χρειάζονται εξετάσεις

Δεν χρειάζονται εξετάσεις για κάθε ήπια δίψα ή για κάθε ημέρα ζέστης. Εξετάσεις χρειάζονται περισσότερο όταν τα συμπτώματα είναι έντονα, όταν η αδυναμία επιμένει, όταν υπάρχει λιποθυμική τάση, όταν τα ούρα είναι πολύ λίγα, όταν υπάρχουν εμετοί ή διάρροια, όταν υπάρχει πυρετός ή όταν ο άνθρωπος ανήκει σε ομάδα αυξημένου κινδύνου.

Οι βασικές εξετάσεις που συχνά ζητούνται είναι ουρία, κρεατινίνη και eGFR για νεφρική λειτουργία, νάτριο, κάλιο και χλώριο για ηλεκτρολύτες, γλυκόζη σε άτομα με διαβήτη ή συμπτώματα σακχάρου, και γενική ούρων για πυκνότητα, κετόνες, γλυκόζη, λεύκωμα ή σημεία λοίμωξης.

Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστούν γενική αίματος, CRP, ηπατικά ένζυμα ή άλλες εξετάσεις, ειδικά αν υπάρχει πυρετός, γαστρεντερίτιδα, υποψία λοίμωξης ή γενικότερη επιβάρυνση. Αν τα συμπτώματα εμφανίστηκαν μετά από ταξίδι, διάρροια ή καύσωνα, αυτό πρέπει να αναφέρεται στον γιατρό.

Για πιο εργαστηριακή προσέγγιση του εποχικού ελέγχου, μπορείτε να δείτε και τον οδηγό Καλοκαιρινό Check-Up: εξετάσεις πριν ή μετά τις διακοπές.

8Τι να κάνετε πρακτικά

Σε ήπια συμπτώματα, το πρώτο βήμα είναι να μετακινηθείτε σε δροσερό χώρο, να ξεκουραστείτε και να πιείτε υγρά σταδιακά. Δεν χρειάζεται να πιείτε απότομα πολύ μεγάλη ποσότητα. Μικρές συχνές ποσότητες είναι συχνά καλύτερα αν υπάρχει ναυτία ή ευαισθησία στο στομάχι.

Σε απλή εφίδρωση χωρίς σοβαρά συμπτώματα, νερό και κανονική διατροφή μπορεί να αρκούν. Αν όμως υπάρχει παρατεταμένος ιδρώτας, διάρροια ή εμετοί, μπορεί να χρειαστούν ειδικά διαλύματα ενυδάτωσης, ιδιαίτερα σε παιδιά, ηλικιωμένους ή ευάλωτα άτομα. Τα πολύ ζαχαρούχα ποτά, το αλκοόλ και η υπερβολική καφεΐνη δεν είναι καλή λύση.

Η πρόληψη είναι πιο εύκολη από την αντιμετώπιση. Σε ζέστη, αποφύγετε έντονη δραστηριότητα τις πιο θερμές ώρες, φορέστε ελαφριά ρούχα, αναζητήστε σκιά, κάντε διαλείμματα και παρακολουθήστε το χρώμα και τη συχνότητα των ούρων. Αν παίρνετε φάρμακα ή έχετε χρόνια νόσο, ρωτήστε τον γιατρό για οδηγίες σε καύσωνα.

Αν κάποιος έχει σύγχυση, λιποθυμική τάση, έντονη αδυναμία, επίμονους εμετούς, πολύ μειωμένη ούρηση ή υποψία θερμοπληξίας, δεν αρκεί η προσπάθεια ενυδάτωσης στο σπίτι. Χρειάζεται ιατρική βοήθεια.

9Τι να θυμάστε

Η αφυδάτωση το καλοκαίρι είναι συχνή, αλλά δεν πρέπει να υποτιμάται όταν τα συμπτώματα είναι έντονα. Δίψα, ξηροστομία, σκουρόχρωμα ούρα, πονοκέφαλος, κόπωση και ζάλη είναι συχνά πρώιμα σημάδια. Κράμπες, ταχυκαρδία, λιποθυμική τάση, σύγχυση, επίμονοι εμετοί ή πολύ λίγα ούρα χρειάζονται προσοχή.

Οι ηλεκτρολύτες, όπως νάτριο και κάλιο, έχουν σημασία για μυς, νεύρα, καρδιά και ισορροπία υγρών. Δεν είναι σωστό να διορθώνονται τυχαία με συμπληρώματα χωρίς να υπάρχει εικόνα του τι συμβαίνει. Όταν υπάρχει κίνδυνος, οι εξετάσεις αίματος και ούρων δίνουν πιο ασφαλή κατεύθυνση.

Οι πιο χρήσιμες εξετάσεις, όταν υπάρχει ένδειξη, είναι ουρία, κρεατινίνη, eGFR, νάτριο, κάλιο, χλώριο, γλυκόζη και γενική ούρων. Η επιλογή τους πρέπει να γίνεται με βάση συμπτώματα, ιστορικό, φάρμακα και συνολική κατάσταση.